Impèriu bizantinu: diferèntzias tra is versiones

no edit summary
S''''impèriu bizantinu''' o '''impèriu romanu de oriente''' fiat unu istadu formadu subra sa parte orientale de s'[[impèriu romanu]], chi s'agataiat intre s'[[edade tàrdiu antiga]] e s'[[Edade Mèdia]]. Sa limba printzipalmente faeddada fiat su [[Limba grega|gregu]] e sa capitale [[Costantinòpoli]] (oe [[Istanbul]]). Siat su nùmene de ''impèriu bizantinu'', siat su de ''impèriu romanu de oriente'' ddi sunt istados dados in tempus afatante a sa ruta sua: is bividores suos si cunsidaraiant tando che tzitadinos romanos a totu is efetos.
 
S'impèriu fiat resissidu a subrabìvere a s'iscontzu e da ruta de s'[[Impèriu romanu de Otzidente|impèriu romanu de otzidente]], acontessida in su de 5 sèculos e aiat aguatadu unos àteros millis annos, fintzas a èssere cunchistadu in su 1453 dae is [[impèriu otomanu|otomanos]]. Durante sa prus parte de s'istòria sua, s'impèriu romanu de oriente est istada sa fortza prus culturale, econòmica e militare prus potente de s'[[Europa]].
 
Sunt medas is acontessidas chi intre su de 4 e su de 6 sèculos ant betidu a su perìodu de transitzione in ue s'[[impèriu romanu]] si fiat ischirriadu in duos istados. In su 285, s'imperadore [[Diocletzianu]] (durada de su rennu: 284-305 p.C.) aiat ispartzidu amministrativamente s'impèriu in una metade orientale e una otzidentale. Intre su 324 e su 330, s'imperadore [[Antine imperaradore|Costantinu su Mannu]] (durada de su rennu: 379-395 p.C.) aiat tramudadu sa capitale dae [[Roma]] a [[Bisàntziu]], torrada a nùmenare ''[[Costantinòpoli]]'' e ''Roman Noa''.
Suta su rennu de [[Teodòsiu I]] (durada de su rennu 379-395 p.C.), su [[cristianèsimu]] fiat fatu religione de istadu, a s'imbesse de àteros cultos chi fiant controidos. A ùrtimu, suta su rennu de [[Eràcliu I]] (durada de su rennu 610-641 p.C.), fiat torrada a ordingiare s'aparadu militare e amministrativu e fiat adotadu su [[limba grega|gregu]] che limba uffitziale intames de su [[limba latina|latinu]]. Mancari sighiret sa traditzione de s'antigu [[impèriu romanu]], su bizantinu teniat duncas trassas prus de cultura grega, chi non latina e fiat caraterizadu dae fide religiosa [[crèsia ortodossa|cristianu-ortodossa]] e non politeista.
 
Is làcanas de s'impèriu si diant evèlvere significativamente durante totu s'istòria sua, sende custu andandu prus bortas a fatu de perìodos de incuida e de isvilupu. Suta [[Giustinianu I]] (durada de su rennu 527-565), s'impèriu tiraiat a s'istèrrida massima de s'istòria sua, a fatu de torrare a cunchistare manna parte de is antigos territòrios romanos otzidentales a longu a longu de sa costera [[Mare de Mesu|mediterrànea]] (s'[[Àfrica de su Norti]], s'[[Penìsula italiana|Italia]], is ìsulas majores). Durante su rennu de [[Maurìtziu Tibèriu]] (durada de su rennu 582-602), fiat ammanniada sa frontera esta e istablizadas is làcanas setentrionales. Sa bochidura sua aiat nointames causadu sa [[gherra romanu-persiana de su 602-628]], chi diat ispatzare is resusras de s'impèriu e contribuere a is perta territoriales durante is cunchistas musulmanas. In pagus annos diat perdere duncas is provìntzias prus ricas de Egitu e Siria, tzedidas a is [[arabosàrabos]].
 
Durante sa dinastia matzedona (sèculos de 10-11), s'impèriu aiat torradu a crèschere pro totu una pariga de sèculos, fintzas a a perta de manna parte de s'[[Anatòlia|Àsia Minore]], a lùcuru de is [[impèriu otomanu|turcos]].
9,409

edits