Sindia: diferèntzias tra is versiones

8,044 bytes added ,  8 months ago
Testu de M. A. Sanna dae "Biddas de sa Provìntzia de Nùgoro" de s'ULS de sa Provìntzia de Nùgoro. Autorizatzione: Ticket#2021111610004451
No edit summary
(Testu de M. A. Sanna dae "Biddas de sa Provìntzia de Nùgoro" de s'ULS de sa Provìntzia de Nùgoro. Autorizatzione: Ticket#2021111610004451)
{{coord|format=dms|display=title}}
{{LSC}}{{Tmp|Bidda}}[[File:Sindia - Panorama (01).JPG|thumb|right|250px]]
{{Tmp|Bidda}}{{s/geografia}}
'''Sindia''' est una [[bidda]] de sa [[Provìntzia de Nùgoro]] in sa [[PlanargiaPranàrgia]] e jughetgiughet 1.971 bividores.
 
== Su nùmene ==
[[File:Sindia - Panorama (01).JPG|thumb|right|250px]]
Sighende sa paretimologia su nùmene de sa bidda benit dae su latinu ''SINE DIE'', ca sa bidda fiat posta in sos tempos antigos in mesu de unu litu mannu, chi a die de oe b'addurat petzi s’ammentu toponomàsticu in sa localidade ''Matta ’e Sindia'' a curtzu a sa bidda. Su canònigu [[Giovanni Spano|Giuanne Spano]] faghet bènnere su nùmene de Sindia dae sa paràula [[Fenìtzios|fenìtzia]] SCIN chi cheret nàrrere “dente, logu malu”, ca Sindia est in s’oru de unu irrocadòrgiu. [[Massimo Pittau|Màssimu Pittau]] narat chi su significadu benit dae su gregu ''SINDÒN'', ''SINDÒNOS'', chi cheret nàrrere “telu de linu”, ligadu a sa coltivatzione de su linu in su territòriu. Pro Dedola su nùmene de Sindia si prendet a sa populatzione de sos ''SINTOS'' chi traballaiant su ràmene; Botticini lu faghet bènnere dae su sumèricu ''SIN'' ligadu a su cultu de sa [[luna]].
'''Sindia''' est una [[bidda]] de sa [[Provìntzia de Nùgoro]] in sa [[Planargia]] e jughet 1.971 bividores.
 
== Su sartu ==
Su territòriu de Sindìa mesurat 58,30 Km cuadrados e est postu pro su prus in pranu in sos campos de Campeda chi si podent bisitare leende sas istradas chi andant dae [[Macumere]] a Sindia e dae Macumere a [[Putumajore]]. Semper andende dae Macumere a Sindia si podent bìdere sos terrinos impischinados de sa ''Pischina ’e Fustes'', sa ''Pischina Rugia'' e sa ''Pischina ’e sa Pruna''; a làcana cun territòriu de Macumere s’agataiat s’istagnu de Bara, chi est istadu bonificadu a pustis de sa [[Segunda gherra mundiale|segunda gherra manna]] in su sèculu passadu. Sighende s’istrada istatale s’arribat a Matta Sindia, Monte Giuandalu e Monte Codes chi in antis fiant unu litu mannu meda. Sighende s’intrat in s’istrada provintziale de sa tzirconvallatzione chi pertocat a ''Muccores'', ''Tanca Inza'', ''Sa Pedrosa'', ''Badu Iscanesu'', ''Serras'', ''Su Furrighesu''.
 
Addurende imbetzes in s’istrada istatale 129 bis si nche calat a ''Narbones'', ''Sa Niera'', ''Piena Porcalzos'' e ''Bullitas'' pro nch’imbàtere a sa tzirconvallatzione. Su giassu de monte de sa bidda si podet bìdere pighende dae sos caminos pro artziare a su Monte de Sant’Antoni o a su [[nuraghe]] de Sant’Arvara: su giassu prus artu est cussu a inghìriu de su Nuraghe Fiorosu, Crastu Ruggiti, Crastu Furones, Matta Donna. Est de importu mannu su giassu a nord de su territòriu sindiesu in ue b’est su Riu Mannu cun s’Adde e sas Campedas postas a làcana cun sos territòrios de [[Putumajore]], [[Semèstene]] e [[Macumere]].
 
== S'istòria ==
Sas primas atestatziones documentàrias de Sindia benint dae su [[Condaghe]] de su monasteru de Santu Nigola de Truddas in sos sèculos XI-XII. Su territòriu de Sindia l’ant abitadu dae sos tempos prus antigos comente testimòniant sas istigas archeològicas chi bi sunt in su territòriu: prus de 40 nuraghes tzensidos dae su comunu e dae sos istùdios fatos in su tempus. Sos nuraghes sunt: ''Miali 1, Miali 2, Sos Bandidos, Utturos de Gannas, Tziu Andria, Su Furrighesu, Stioccoro-Istioccoro-Su Ludrau, Corizanas, Tziu Mameli, Serras, Nelu, Serrese, Sa Fenestra, Sa Cherina, Biancu, Bidu Margiani, Codinatta, Su Annargiu, Mariotto, Nela, Sant’Alvara, Sos Benales, Pizzinnu, Fiorosu, Sa Casina, Monte Codes, Giambasile, Moresa, S’Ena ‘e Solomo, Losa, Mura 'e Coga, Elighe, Giunturas, Mura ‘Ena 1, Mura‘Ena 2, Sa Tanca ‘e sos Salighes, Mandra 'e Puddredros.'' Àteras istigas sunt sos [[dolmen]] de Serrese, Su Furrighesu e Nele e sas [[Tumba de sos zigantes|tumbas de gigantes]] de Su Furrighesu, Solomo e su [[Puttu sacru nuraghesu|putzu sacru]] chi b’est in Solomo.
 
De importu mannu sunt sa crèsias de Sindia: sas ruinas de s’abbadia e de su monasteru de Santa Maria de Corte o Cabuabbas fraigada in su 1147-1149 pro sa voluntade manna de [[Judicadu de Torres#Gunnare II, su giuighe crosadu|Gònnariu II de Lacon]], Giùighe de su [[Judicadu de Torres|Logu de Torres]]; sa cresiedda romànica de Santu Pedru posta in su tzentru istóricu; sa crèsia gòtica de Santu Giorgi fraigada in s’ala prus antiga in su de XII sèculos; sa crèsia de Santu Deormiti fraigada in su sèculu XVII cun sos contones de sa derruta abbadia de Santa Maria de Corte; sa crèsia parrochiale de su Rosàriu fraigada comente est oe in su de XIX sèculos illonghiende sa crèsia de su de XV sèculos. Un’àtera crèsia dedicada a sa Santa Rughe fiat in intro de sa domo de s’Asilu Parrochiale in su 1936, mentras ispèrdidas sunt sas crèsias de Sant’Alvara, e sas crèsias de Santu Lianu e de Sant’Elene chi b'addurat petzi s’ammentu toponomàsticu in sos documentos.
 
Segundu de sa traditzione orale, chi est istada afortiada dae sos istùdios de Muns. Masia in su sèculu passadu, in su territòriu sindiesu bi fiant puru sas crèsias de Santa Sofia e de Santu Micheli.
 
== Sa cultura ==
Sa cultura in Sindia est isvilupada meda: non mancant mai ocasiones de addòbios pro presentare libros e fàghere connòschere s'istòria e su territòriu. In sos ùrtimos annos s'Amministratzione Comunale at organizadu cuncursos de poesia e at fatu parte de su tzircùitu de sas manifestatziones naradas Beranu in su Màrghine.
 
Dae pagu est nàschidu un'assòtziu naradu Rimas in Sindia chi in pare a Sa Pro Loco, a su Grupu Folk Banzu, a su Grupu Folk Salvadore Piras, a su Tzìrculu Culturale Cabuabbas e a sas cunfrarias de Santa Rughe e de Su Rosàriu at a dare unu contributu mannu pro sa tutela de sa limba e de sa cultura sindiesa.
 
== S'economia ==
S'economia de Sindia est fundada prus che totu s'allevamentu de sas berbeghes e de sas bacas. Connotu meda puru s'allevamentu de sos porcos e de sos caddos e de sas cabras, in s'annu 2001 b'aiat prus de 200 aziendas registradas. In sos ùrtimos annos sunt essidas a campu àteras produtziones agro-alimentares de calidade manna che a su mele e s'antunna.
 
== Sas festas ==
Sa festa de importu prus mannu de Sindia est sa chi si faghet pro Nostra Segnora de Corte o de Cabuabbas, cada annu in s’abbadia tzistertzense de Santa Maria a 2 Km dae sa bidda, cun unu bizadolzu su sero de su 7 de [[cabudanni]]. Sa die de s’8 de cabudanni, imbetzes, a sa torrada de su simulàcru a sa bidda si faghet una professone cun sos cadderis, sos grupos folk e sos assòtzios.
 
Su 17 de santugaine si festat a Santu Deormiti in una crèsia chi in antis fiat in fora dae sa bidda; sa note in antis si faghet unu bizadolzu. Benint festadas puru Sant’Arbara (su 4 de nadale) e Santa Lughia 13 de nadale); Sant’Arvara est una festa noa, organizada dae sos ex minadores sindiesos e dae sos fìgios issoro emigrados dae sos annos 30 in antis in sas minas de su Sulcis e a pustis in [[Bèlgiu]], [[Germania|Germània]] e [[Frantza]]. De importu mannu sas tres dies de festa chi si faghent tres chidas a pustis de sa Pasca Manna; Santu Giorzi, Santu Sidore e Santu Rafaele e cada die bi faghent duas àrdias. Àteras festas sunt sas de Sant’Antoni de su fogu su 16 de [[ghennàrgiu]], Santa Giuanne cun sos fogos sa note de su 23 de [[làmpadas]] e de sos Santos Pedru e Pàulu su 29 e de su 30 de làmpadas.
 
== Persones nòdidas ==
 
* Giuanne Delrio: nàschidu in su 1925 est istadu pro tres bortas Presidente de sa [[Regione Autònoma de sa Sardigna|Regione Autònoma de Sardigna]] e deputadu in su parlamentu italianu;
 
* Pedru Pàule Virdis: nàschidu in su 1957, est istadu unu giogadore balente de fùbalu chi at giogadu in Sèrie A;
 
* Martine Cambula: nàschidu in su 1937, est mortu in 2004. Est istadu dotzente universitàriu de Istòria de sa [[Filosofia]] in [[Universidade de Tàtari|Tàtari]];
 
* Linardu Pisanu: nàschidu in su 1927 e mortu in 2013. Est istadu dotzente universitàriu in sa Pontifìtzia Facultade Teològica de sa Sardigna.
 
* Gàvinu Pintor-Serra: fiat unu gesuita e est istadu Inchisidore Generale de sa Sardigna dae su 1604 a su 1610. At fatu fraigare sa crèsia de Santu Deormiti.
 
== Bibliografia ==
 
* {{Tzita libru|nùmene=M. A.|sambenadu=Sanna|tìtulu=Biddas de sa provìntzia de Nùgoro|annu=2014|editore=Ufìtziu Limba Sarda de sa Provìntzia de Nùgoro|pp=95-96|capìtulu=Sindia}}
{{Template:Provìntzia de Nùgoro}}